Thảm Azerbaijan có lịch sử phong phú, bắt nguồn từ thời kỳ đồ đồng. Trung tâm Thương hiệu Azerbaijan
Với một số người, nhà là nơi trái tim thuộc về. Tuy nhiên, ở Azerbaijan, người ta có câu tục ngữ: “xalçam harada, yurdum orada,” nghĩa là “nơi nào có tấm thảm của tôi, nơi đó tôi sống.”
Mối tình của Azerbaijan với thảm trải sàn là một mối tình không thể tách rời — một loại hình nghệ thuật được tôn kính sâu sắc, đã được dệt nên trong bản sắc văn hóa của đất nước này từ thời kỳ đồ đồng và được gìn giữ một cách nhiệt thành kể từ đó. Ngày nay, thảm trải sàn là một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày.
Chúng được tìm thấy ở khắp mọi nơi: trên tường và sàn nhà của các ngôi nhà và nhà hàng, được trưng bày thành từng đống bên ngoài các cửa hàng lưu niệm và rải rác trên nắp ca-pô của những chiếc xe Lada cũ kỹ đậu bên đường. Một số được dệt cho những dịp đặc biệt: sinh nở, đám cưới, sinh nhật và đám tang.
Kỹ thuật dệt thảm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác — và mỗi tấm thảm đều có một câu chuyện độc đáo để kể. Chúng là một hiện tượng nghệ thuật đến nỗi vào năm 2010, UNESCO đã ghi nhận nghề dệt thảm truyền thống Azerbaijan vào Danh sách đại diện Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Bảo tàng Thảm Quốc gia Azerbaijan được thành lập năm 1967. Bảo tàng đã tọa lạc tại vị trí hiện tại (ảnh trên) từ năm 2014. Trung tâm Thương hiệu Azerbaijan
Tại thủ đô Baku, hiện thân nổi bật nhất của tấm thảm được yêu mến này là một tòa nhà có hình dáng khá độc đáo, giống như một tấm thảm khổng lồ, cuộn tròn một nửa, được trang trí bằng họa tiết hình học vàng. Bảo tàng Thảm Quốc gia Azerbaijan , do kiến trúc sư người Áo Franz Janz thiết kế, tọa lạc uy nghi trên con phố đi bộ ven biển nhộn nhịp của thành phố.
Ba tầng của bảo tàng trưng bày một bộ sưu tập thảm Azerbaijan đa dạng – từ hiện đại đến truyền thống, thảm lông xù đến thảm dệt phẳng, từ kích thước nhỏ đến kích thước khổng lồ – cũng như các loại vải dệt, đồ gốm, trang sức và trang phục truyền thống. Khoảng 6.000 tấm thảm, có niên đại từ thế kỷ 17 đến nay, đến từ nhiều vùng khác nhau trên khắp đất nước, từ bờ biển Caspi đến vùng sâu vùng núi Karabakh.
Bảo tàng được thành lập vào năm 1967 bởi nghệ sĩ kiêm thợ dệt thảm nổi tiếng Latif Karimov, người đã cống hiến cả cuộc đời mình để tôn vinh và bảo tồn những tấm thảm Azerbaijan. Vào thời điểm khai trương, đây là bảo tàng đầu tiên thuộc loại này. Bảo tàng đã tọa lạc tại vị trí hiện tại từ năm 2014 và đóng vai trò là một trung tâm nghiên cứu và giáo dục quan trọng.
Cách bảo tàng không xa, trong khu Phố Cổ được UNESCO công nhận của Baku, là Azerkhalcha , một tổ chức chuyên bảo tồn truyền thống dệt thảm lâu đời và tôn vinh những người phụ nữ cống hiến cả cuộc đời mình cho nghề này. Một trong số họ là bà Sevinj Hajiyeva, 61 tuổi, người được anh trai dạy cách dệt thảm từ khi mới 6 tuổi.
“Dệt thảm không chỉ là một nghệ thuật; đó là một niềm đam mê sâu sắc, một nguồn tình yêu và một người bạn đồng hành suốt đời,” bà nói với CNN. “Ước vọng lớn nhất của tôi là truyền lại nghệ thuật này cho thế hệ trẻ.” Đối với Sevinj, những người thợ dệt ở Azerbaijan thường chia sẻ cảm xúc và ý tưởng thông qua những tấm thảm, “coi chúng như những tác phẩm quý giá, giống như con cái của họ.”
Maleyka Abdullayeva và Najiba Panahova đều làm việc tại xưởng của Azerkhalcha ở Ismayilli, một vùng thuộc phía bắc Azerbaijan. Maleyka đã dành ba thập kỷ cuộc đời mình cho nghề dệt thảm, và đối với bà, dệt không chỉ là một nghề thủ công, mà còn là "sự trân trọng một trong những vẻ đẹp vĩ đại nhất của thế giới", bà nói. Còn Najiba chỉ mới 14 tuổi khi mẹ cô dạy cô cách dệt - đó là lúc cô "bị mê hoặc bởi điệu nhảy quyến rũ của những vòng sợi".
Vô cùng phức tạp
Thảm Azerbaijan chủ yếu được làm từ len cừu. Emil Khalilov/Trung tâm Thương hiệu Azerbaijan
Nếu nhìn lại lịch sử, thảm Azerbaijan từ lâu đã được sử dụng rộng rãi. Chúng được ca ngợi trong "Sách Dede Korkut", một tác phẩm mà một số người cho rằng có niên đại từ thế kỷ thứ 10, khiến nó trở thành một trong những tác phẩm văn học Thổ Nhĩ Kỳ cổ nhất còn tồn tại đến ngày nay.
Người ta tin rằng nhà du hành Ả Rập Al-Muqaddasi, cũng sống vào thế kỷ thứ 10, đã đến thăm Azerbaijan và ghi nhận rằng “thảm của họ không có đối thủ trên thế giới”. Ngay cả các nhà sử học Hy Lạp cổ đại Herodotus và Xenophon, cũng như nhà thám hiểm và nhà văn nổi tiếng người Ý Marco Polo, cũng đã viết về tầm quan trọng của thảm Azerbaijan trong các tác phẩm của họ.
Hai loại thảm ở Azerbaijan, thảm dệt phẳng và thảm dệt lông, được chia thành bốn loại, tùy thuộc vào vùng xuất xứ: Guba-Shirvan, Ganja-Gazakh, Karabakh và Tabriz.
Hầu hết chúng được làm từ len của cừu non hoặc cừu trưởng thành, trong khi loại làm từ lụa chỉ được sản xuất độc quyền ở Sheki , vùng sản xuất lụa duy nhất trong cả nước. Thảm dệt phẳng có tám loại, tùy thuộc vào họa tiết, thành phần, phương pháp dệt và màu sắc: palas, jejim, ladi, kilim, shadda, varni, zili và soumak.
Phổ biến nhất trong số người Azerbaijan là kilim và soumak, được phân biệt bởi các họa tiết hình học đậm nét và được dệt phẳng trên khung dệt với các sợi dọc. Trong hai loại này, kilim có cùng họa tiết ở cả hai mặt và mỏng hơn.
Một số họa tiết cổ nổi tiếng nhất của Azerbaijan bao gồm Pirabadil từ Guba, Verneh từ Karabakh và Surakhani từ Shirvan. Thảm Ardabil — một trong những tấm thảm cổ nhất thế giới có niên đại xác định — được cho là đã được tạo ra ở Tabriz, một thành phố nói tiếng Azerbaijan ở tỉnh Đông Azerbaijan của Iran.
Quá trình tạo ra tấm thảm này vô cùng phức tạp và tốn nhiều thời gian.
Đầu tiên, cừu được nuôi để lấy len — việc này thường được thực hiện vào mùa xuân hoặc mùa thu — sau đó len được giặt, kéo sợi và nhuộm trước khi dệt thành sợi trên khung dệt ngang hoặc dọc. Các kỹ thuật nhuộm tự nhiên, cổ xưa vẫn được ưa chuộng nhất ở Azerbaijan. Chúng được chiết xuất từ thực vật, trái cây và rau củ, chẳng hạn như hành tây đỏ, nghệ tây, vỏ các loại hạt và quả lựu. Những kỹ thuật lâu đời này đã chứng tỏ sức sống bền bỉ qua thời gian.
Phá vỡ truyền thống
Những thiết kế tuyệt đẹp của Faig Ahmed đã phá vỡ các quy chuẩn truyền thống.
Ảnh do Faig Ahmed Studio cung cấp.
Nhưng không phải tất cả đều xoay quanh quá khứ và truyền thống cứng nhắc. Một nghệ sĩ người Azerbaijan, Faig Ahmed , nổi tiếng với việc phá vỡ cấu trúc của những tấm thảm truyền thống và "làm biến dạng" chúng bằng những họa tiết ba chiều mới, theo đúng nghĩa đen là đan xen các phong cách truyền thống với những họa tiết trừu tượng, gần như ảo giác.
Ahmed, sinh ra ở Sumqayit nhưng hiện đang sống và làm việc tại Baku, đã trưng bày những thiết kế độc đáo của mình trên khắp thế giới, bao gồm New York, Paris và Mumbai, cùng nhiều nơi khác.
Ông đại diện cho Azerbaijan tại Triển lãm Nghệ thuật Venice năm 2007, và năm 2013 lọt vào danh sách đề cử giải Jameel Prize 3 tại Bảo tàng Victoria and Albert ở London.
Tất cả bắt đầu từ một tấm thảm được truyền lại từ bà cố của anh. Khi còn nhỏ, anh đã vô cùng quen thuộc với những họa tiết tinh xảo, sống động cũng như những khuyết điểm vốn có của một tấm thảm thủ công. Một ngày nọ, anh bắt đầu cắt những họa tiết đó ra. Anh có thể đã làm hỏng một vật gia truyền quan trọng, nhưng đó lại là sự ra đời của một nghệ sĩ tài năng không giống ai.
“Đối với tôi, một nghệ sĩ người Azerbaijan, tấm thảm tượng trưng cho một ngôn ngữ nghệ thuật địa phương mà qua đó người ta có thể thể hiện các chủ đề toàn cầu,” Ahmed chia sẻ với CNN Travel. “Trong văn hóa Azerbaijan, tấm thảm thể hiện mối liên hệ đa tầng giữa lịch sử, truyền thống, chuẩn mực xã hội, tôn giáo, chính trị và địa lý. Điều này thể hiện mối liên hệ sâu sắc giữa địa lý và văn hóa của Azerbaijan.”
Ahmed cho biết, thảm ở Azerbaijan cũng là một biểu tượng mạnh mẽ của đời sống gia đình. Ở một số làng, các cặp vợ chồng mới cưới được tặng một tấm thảm để đánh dấu sự khởi đầu của một cuộc hôn nhân mới. Và trong các nghi lễ tang lễ truyền thống, thi thể được quấn bằng một "tấm thảm dệt đặc biệt có hình dạng thuôn dài với phần giữa trống rỗng (không có hoa văn) mang tính biểu tượng".
Và, bất chấp tính chất méo mó và trừu tượng trong các thiết kế của mình, các loại nút thắt mà Faig sử dụng "hoàn toàn giống với những loại được sử dụng hàng nghìn năm trước - chẳng hạn như tấm thảm Pazyryk có niên đại 2.500 năm, từ Altai," ông nói.
“Tuy nhiên, vì tôi đang đưa những yếu tố phức tạp vào hình thức dệt cổ xưa này, nên việc phát triển các kỹ thuật và phương pháp mới là điều cần thiết.”
Ngày nay, việc bảo tồn nghề dệt thảm rất quan trọng đối với Azerbaijan đến nỗi nó được giảng dạy ở một số trường đại học và cao đẳng trên khắp cả nước. Ví dụ, Đại học Văn hóa và Nghệ thuật Quốc gia Azerbaijan ở Baku cung cấp bằng cử nhân về Nghệ thuật Trang trí và Ứng dụng (thảm, dệt).
Đối với khách du lịch, có rất nhiều xưởng dệt thảm trên khắp đất nước, bao gồm cả Qadim Quba ở vùng Quba phía bắc Azerbaijan. Và với những người như Faig Ahmed và Azerkhalcha - những người vừa bảo tồn các truyền thống cổ xưa vừa đưa chúng vào thế kỷ 21 - có thể nói rằng thảm sẽ vẫn là một phần không thể thiếu trong văn hóa Azerbaijan cho các thế hệ mai sau.
Bài viết của Farida Zeynalova
Farida Zeynalova là một nhà báo du lịch đến từ Baku, Azerbaijan. Cô là tác giả của cuốn Berlitz Pocket Guide Baku và là trợ lý biên tập của chuyên mục Ẩm thực thuộc National Geographic Traveller (Anh).
